तस्विर: अस्पतालको ओपीडीमा बिरामीको चाप झल्काउने एक प्रतीकात्मक दृश्य। (AI द्वारा तयार पारिएको इलस्ट्रेसन)
हालैका दिनमा सरकारले हप्तामा दुई दिन बिदा दिने निर्णय गरेपछि नेपालका सरकारी अस्पतालहरू, विशेष गरी वीर अस्पतालको ओपीडी सेवामा अत्यधिक भीड बढेको छ। साताको दुई दिन सेवा बन्द हुँदा सोमबार बिरामीको चाप थेगिनसक्नु हुने, शल्यक्रियाको पालो लम्बिने र बिरामीले झन् सास्ती पाउने अवस्था सिर्जना भएको छ। यस समस्यालाई समाधान गर्न नेपालले आफ्नो व्यवस्थापनमा सुधार गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय, विशेष गरी अमेरिकी स्वास्थ्य प्रणालीका राम्रा अभ्यासहरूबाट सिक्न सक्छ।
१. आलोपालो प्रणाली
स्वास्थ्य सेवा एक अत्यावश्यक सेवा भएकाले यसलाई अन्य सरकारी कार्यालय सरह पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु व्यावहारिक हुँदैन। अमेरिकामा अस्पतालहरू हप्ताको ७ दिन र २४ घण्टा नै खुला रहन्छन्, तर कर्मचारी र चिकित्सकहरूले ‘रोटेसन’ मा बिदा पाउँछन्।
नेपालमा पनि अस्पताललाई हप्ताको ६ वा ७ दिन नै खुला राख्ने तर कर्मचारीहरूलाई समूहमा विभाजन गरेर पालैपालो बिदा दिने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। यसो गर्दा अस्पतालको सेवा निरन्तर रहन्छ र स्वास्थ्यकर्मीले पनि आफ्नो विश्राम पाउँछन्।
२. डिजिटल टिकेटिङ र पूर्व-अपोइन्टमेन्ट
अहिलेको मुख्य समस्या बिहानैदेखि लाइन बस्नुपर्ने बाध्यता हो। अमेरिका, बेलायत लगायत विकसित मुलुकमा ‘पेसेन्ट पोर्टल’ मार्फत हप्तौँ अघि अनलाइन समय बुक गर्ने गरिन्छ, जसले गर्दा बिरामीहरू आफ्नो तोकिएको समयमा मात्र अस्पताल पुग्छन्।
नेपालका सरकारी अस्पतालमा पनि अनिवार्य अनलाइन टिकेटिङ र ‘टाइम स्लट’ प्रणाली लागू गर्नुपर्छ। यसले अस्पतालको प्रतीक्षा कक्षमा हुने अनावश्यक भीडलाई उल्लेख्यरूपमा कम गर्न सक्छ।
३. विस्तारित स्वास्थ्य सेवा र अर्जेन्ट केयर
अमेरिकामा सामान्य समस्याका लागि बिरामीहरू सिधै ठूला अस्पताल जाँदैनन्। त्यहाँ ‘अर्जेन्ट केयर सेन्टर’ हरू हुन्छन् जुन साँझ र सप्ताहन्तमा पनि खुला रहन्छन्।नेपालमा पनि बिहानको ओपीडी पछि दिउँसो वा साँझको समयमा ‘पेइङ ओपीडी’ वा विस्तारित सेवा सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसका लागि अतिरिक्त काम गर्ने कर्मचारीहरूलाई प्रोत्साहन भत्ताको व्यवस्था गर्नुपर्छ। केहि सरकारी अस्पतालले ‘पेइङ ओपीडी’ सञ्चालनमा ल्याए पनि त्यो प्रयाप्त छैन। यसलाई बिरामीको चाप बढी हुने सबै अस्पतालमा विस्तार गर्नु पर्छ।
४. टेलिहेल्थ र फलो-अप व्यवस्थापन
धेरै बिरामीहरू केवल ल्याब रिपोर्ट देखाउन वा सामान्य परामर्शका लागि पनि टाढाबाट धाएर आउने गर्छन्। त्यसलाई प्रविधिको प्रयोग गरी अनलाइनबाट पनि सेवा दिन सकिन्छा। अमेरिकामा करिब ३०% परामर्शहरू अहिले भिडियो कल वा फोनमार्फत हुने गर्छन्।
फलो-अप गर्नुपर्ने वा रिपोर्ट मात्र देखाउनुपर्ने बिरामीका लागि टेलिमेडिसिन सेवा अनिवार्य गर्नुपर्छ। यसले गर्दा बिरामीको पैसा र समय दुवै बचत हुन्छ र अस्पतालमा भौतिक भीड कम हुन्छ। कतिपय प्रारम्भिक बिरामीलाई पनि टेलिमेडिसिन सेवा दिन सकिन्छा।
५. दक्ष जनशक्तिको उचित बाँडफाँट
बिरामीको चाप बढी र फिजिसियन कम भएक अस्पतालमा मेडिकल अधिकृत वा दक्ष नर्सहरूले बिरामीको प्रारम्भिक जाँच गर्ने र जटिल केसहरू मात्र विशेषज्ञकहाँ पठाउने ‘गेटकिपिङ’ प्रणाली बलियो बनाउन सकिन्छा। अमेरिकालगायतका बिकसित मुलुकमा विशेषज्ञ चिकित्सकको समय बचाउन ‘नर्स प्राक्टिसनर’ वा ‘फिजिसियन असिस्टेन्ट’ ले सुरुवाती जाँच गर्छन्।अनि ल्याब टेस्टको लागि पठाउछन्। ल्याब टेस्टको रिजल्टमा केहि देखिए मात्र विशेषज्ञ चिकित्सककोमा पठाउने गर्छन। नेपाल मा पनि मापदण्ड बनाएर यो व्यवस्था लागु गर्न सकिन्छ।
६. रिफरल प्रणालीमा कडाइ
जुनसुकै रोगका लागि पनि काठमाडौंको केन्द्रीय अस्पताल नै आउनुपर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। स्थानीय र प्रदेश स्तरका अस्पतालहरूलाई साधन-स्रोत सम्पन्न बनाउनु पर्छ। तल्लो तहका अस्पतालबाट उपचार हुन सक्ने बिरामीलाई त्यहीँ सेवा दिने र विशेष अवस्थामा मात्र क्षेत्र वा केन्द्रमा पठाउने संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।
हप्तामा दुई दिन बिदा दिने निर्णयले सिर्जना गरेको अस्तव्यस्तता हटाउन नीतिगत लचकता आवश्यक छ। समस्या चिकित्सकको संख्यामा मात्र नभई समय र स्रोतको ‘कुशल व्यवस्थापन’ मा पनि छ। ‘अस्पताल ६ दिन खुला, कर्मचारीलाई सिफ्टमा बिदा’ र ‘डिजिटल प्रविधि’ को प्रयोग नै अहिलेको सबैभन्दा प्रभावकारी समाधान हो। यसो गर्न सकेमा मात्र आम नागरिकले सरकारी अस्पतालमा सम्मानजनक र सहज उपचार पाउन सक्छन्।
