अर्थ जर्नल
नजिकैको ग्यास स्टेसनमा पुग्दा आजभोलि एउटा अनौठो सन्नाटा र अनिश्चितता छाउने गरेको छ। डिजिटल बोर्डमा चम्किरहेको प्रति ग्यालेन $३.८९ नाघेको मूल्य देख्दा चालकहरू आफ्ना गाडीको ट्याङ्की पूर्ण रूपमा भर्नुअघि दुई पटक सोच्न बाध्य हुन्छन्। गत हप्ता मात्र यो मूल्य $३.५० को आसपास थियो, तर बितेका केही दिनमा मध्यपूर्वमा देखिएको सैन्य तनावले ग्यास पम्पका अंकहरूलाई तीव्र गतिमा परिवर्तन गरिदिएको छ। यो केवल न्युयोर्क वा अमेरिकाको मात्र कथा होइन; यो त अमेरिका र इरानबीचको मुठभेडले विश्वभरका उपभोक्ताको गोजीमा पार्न थालेको सुरुवाती प्रभावको एउटा दृश्य मात्र हो।
जब फेब्रुअरीको अन्त्यतिर हर्मुज जलसन्धि (Strait of Hormuz) आसपास सैन्य गतिविधि तीव्र भयो, वाल स्ट्रिटका लगानीकर्ताहरू मात्र होइन, विश्वका करोडौँ सर्वसाधारणको ढुकढुकी पनि बढ्न पुगेको छ। कच्चा तेलको मूल्यमा आएको ऐतिहासिक उछालले अहिले विश्व अर्थतन्त्रलाई नै एउटा अनिश्चित मोडमा पुर्याइदिएको छ।
महँगीको नयाँ मानक र अमेरिकी मध्यमवर्ग
अमेरिकामा पेट्रोलको मूल्य केवल एउटा आर्थिक सूचक मात्र होइन, यो राजनीतिक र सामाजिक मनोविज्ञानको मापन पनि हो।एएए (AAA) को पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार, ग्यासोलिनको राष्ट्रिय औसत मूल्यले अहिले इतिहासकै उच्च विन्दुहरूलाई पछ्याउँदैछ। न्युयोर्क राज्यलगायत अमेरिका भरि सबअर्बन क्षेत्रहरूमा बस्ने बासिन्दाहरू, जो दैनिक कामको लागि लामो दूरी तय गर्छन्, उनीहरूका लागि इन्धन खर्च अहिले घरको भाडापछिको सबैभन्दा ठूलो व्ययभार बनेको छ।
जब पेट्रोलको मूल्य बढ्छ, यसले केवल सवारी साधनको खर्च मात्र बढाउँदैन, बरु सुपरमार्केटमा पाइने दूधदेखि निर्माण सामग्रीसम्मको मूल्यमा ‘डोमिनो इफेक्ट’ सिर्जना गर्छ।न्युयोर्क टाइम्स (The New York Times) का अनुसार, ढुवानी लागतमा भएको वृद्धिले गर्दा अमेरिकी खुद्रा बजारमा उपभोग्य वस्तुको मूल्य पछिल्लो दुई हप्तामा मात्र औसत ६ प्रतिशतले बढेको छ।
हर्मुजको अवरोध र विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला
विश्वव्यापी पेट्रोलियम व्यापारको मुटु मानिने हर्मुज जलसन्धिमा इरानले सिर्जना गरेको अवरोधले समुद्री ढुवानीको नक्सा नै बदलिदिएको छ।रोयटर्स (Reuters) को रिपोर्ट अनुसार, ठूला तेल ट्याङ्करहरू अहिले जोखिमपूर्ण खाडी मार्ग छोडेर अफ्रिकाको लामो बाटो हुँदै यात्रा गर्न बाध्य छन्। यसले ढुवानी समयमा झण्डै १५ दिन थपिदिएको छ।
यो भौगोलिक अवरोधको असर युरोपदेखि एसियासम्म फैलिएको छ। युरोप, जो पहिले नै ऊर्जा संकटसँग जुधिरहेको थियो, अहिले फेरि महँगो प्राकृतिक ग्यास र इन्धनको मारमा परेको छ।एएफपी (AFP) ले उल्लेख गरे अनुसार, युरोपेली उद्योगहरूले उत्पादन कटौती गर्न थालेका छन्, जसले गर्दा विश्वव्यापी ‘सप्लाई चेन’ थप कमजोर बनेको छ।
नेपाल जस्ता आयातमुखी अर्थतन्त्रमा ‘डबल हिट’
दक्षिण एसियाली देशहरू, विशेष गरी नेपाल, यो संकटको सबैभन्दा कमजोर कडीका रूपमा देखिएका छन्। नेपाल जस्तो पूर्ण रूपमा पेट्रोलियम आयातमा निर्भर देशका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढ्नु र डलर बलियो हुनु “मृत्युदण्ड” सरह भएको छ।बीबीसी (BBC) को विश्लेषण अनुसार, विकासोन्मुख देशहरूमा इन्धनको मूल्य वृद्धिले मुद्रास्फीतिलाई यस्तो विन्दुमा पुर्याउँछ जहाँबाट गरिबीको रेखामुनि रहेका मानिसहरूलाई सामान्य जीवन यापन गर्न पनि कठिन हुन्छ।
काठमाडौंका सडकमा सार्वजनिक यातायातको भाडा वृद्धि र बजारमा चामलदेखि दालसम्मको मूल्य बढ्नुको सिधा सम्बन्ध पेन्टागनको रणनीति र तेहरानको प्रतिरोधसँग जोडिएको छ। जब न्युयोर्क मर्केन्टाइल एक्सचेन्जमा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल ११० डलर पुग्छ, त्यसको कम्पन नेपालको भान्सा-भान्सामा महसुस हुन्छ।
अनिश्चित भविष्य र नीतिगत चुनौती
के तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १५० डलर पुग्ला?यो अहिलेको मुख्य प्रश्न हो। यदि इरानसंगको युद्ध थप एक महिना लम्बियो भने यो मूल्य असम्भव नरहेको ब्लूमबर्ग (Bloomberg) का विश्लेषकहरू चेतावनी दिन्छन्। यस्तो अवस्थामा विश्वका केन्द्रीय बैंकहरूले ब्याजदर बढाउनुपर्ने हुन्छ, जसले अन्ततः विश्व अर्थतन्त्रलाई मन्दी (Recession) तर्फ धकेल्न सक्छ।
अमेरिकी प्रशासनले रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार (SPR) बाट तेल रिलिज गरेर बजार शान्त पार्ने प्रयास गरे पनि, यो केवल एउटा अस्थायी ब्यान्डेज मात्र साबित भएको छ।द गार्डियन (The Guardian) को टिप्पणी अनुसार, जबसम्म भू-राजनीतिक स्थिरता आउँदैन, तबसम्म ऊर्जा बजारको यो आगो निभ्ने संकेत देखिँदैन।
अहिले विश्व एउटा यस्तो मोडमा उभिएको छ जहाँ युद्धको एउटा सानो झिल्कोले करोडौँ मानिसको जीवनस्तरलाई दशकौँ पछाडि धकेल्न सक्छ। उपभोक्ताहरू अहिले केवल मूल्य घट्ने प्रतीक्षामा छैनन्, बरु उनीहरू एउटा यस्तो विश्वको खोजीमा छन् जहाँ ऊर्जाको राजनीतिले उनीहरूको दैनिक गाँस र बासलाई बन्धक नबनाओस्।
