विश्व बैंकले यस हप्ता विश्व अर्थतन्त्रका लागि एउटा गम्भीर सन्देश जारी गरेको छ: ऊर्जा अब निकै महँगो हुन गइरहेको छ। आखिर किन आकासिदै छ इन्धनको मूल्य ? यसको मुख्य कारण हो – युद्ध ।
अप्रिल २८ मा प्रकाशित आफ्नो पछिल्लो ‘कमोडिटी मार्केट्स आउटलुक‘मा बैंकले सन् २०२६ मा विश्वव्यापी ऊर्जाको मूल्य २४% ले बढ्ने प्रक्षेपण गरेको छ— जुन २०२२ मा रूसले युक्रेनमाथि गरेको आक्रमणपछिको सबैभन्दा तीव्र वृद्धि हो। यस पटकको कारक मध्यपूर्वको द्वन्द्व हो, जसले तेल बजार, ढुवानी मार्ग र खाद्य आपूर्ति श्रृंखलामा एकैसाथ धक्का दिएको छ।
यसको तत्काल कारण हर्मुज जलमार्ग हो, जुन साँघुरो घाँटीबाट विश्वको समुद्री तेल व्यापारको झण्डै एक चौथाइ हिस्सा ओसारपसार हुन्छ। मार्च ४ देखि इरानी सेनाले उक्त जलडमरू “बन्द” भएको घोषणा गर्दै त्यहाँबाट जाने जहाजहरूमाथि आक्रमण गर्ने धम्की दिनुका साथै आक्रमणहरू समेत गरे। यसको असर आपूर्तिमा तुरुन्तै देखियो। जलमार्ग बन्द भएको केही दिनभित्रै कुवेत, इराक, साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्सको कुल तेल उत्पादन प्रतिदिन कम्तीमा १ करोड ब्यारेलले घट्यो— जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (IEA) का प्रमुख फातिह बिरोलले विश्वव्यापी तेल बजारको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आपूर्ति अवरोध भनेका छन्। ब्रेन्ट क्रुड (Brent crude), जुन वर्षको सुरुमा प्रति ब्यारेल ६९ डलर हाराहारीमा थियो, केही समयका लागि १२० डलर नाघ्यो। विश्व बैंकले अब यो वर्षभरिको औसत मूल्य प्रति ब्यारेल ८६ डलर रहने अपेक्षा गरेको छ— र यदि पूर्वाधारमा हुने क्षति अझै बढ्यो भने यो ११५ डलरसम्म पुग्न सक्ने चेतावनी दिएको छ।
ऊर्जाको मूल्यमा हुने २४% को वृद्धि मुख्य खबर भए तापनि, प्रतिवेदनको सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष यसको असर कति टाढासम्म फैलिएको छ भन्ने हो। युरियाको मूल्यमा ६०% ले वृद्धि भएका कारण यस वर्ष रासायनिक मलको मूल्य ३१% ले बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। यो महत्वपूर्ण छ किनकि मलले खेतीपाती धान्छ र खेतीपातीले मानिसहरूलाई खुवाउँछ। विश्व खाद्य कार्यक्रम (WFP) को अनुमान अनुसार, यदि यो द्वन्द्व लम्बियो भने वर्षको अन्त्यसम्ममा थप ४ करोड ५० लाख मानिस गम्भीर खाद्य असुरक्षाको चपेटामा पर्न सक्छन्। एल्युमिनियम, तामा र टिन लगायतका धातुहरू ऐतिहासिक उचाइतर्फ उन्मुख छन्। लगानीकर्ताहरू सुरक्षित सम्पत्तिको खोजीमा लाग्दा बहुमूल्य धातुहरूको मूल्य ४२% ले बढ्ने अनुमान गरिएको छ। समग्रमा, सबै वस्तुहरूको मूल्य (commodity prices) सन् २०२६ मा १६% ले बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
विकासोन्मुख अर्थतन्त्रहरूका लागि यी सबैको संयुक्त प्रभाव निकै गम्भीर छ। विकासोन्मुख विश्वमा मुद्रास्फीति यस वर्ष ५.१% पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ— जुन युद्ध सुरु हुनुअघि विश्लेषकहरूले गरेको अपेक्षा भन्दा पूरा एक प्रतिशतले बढी हो। आर्थिक वृद्धि दर संशोधन गरी ३.६% मा झारिएको छ। विश्व बैंकले उल्लेख गरे अनुसार वस्तु आयात गर्ने ७०% राष्ट्रहरू र निर्यात गर्ने ६०% भन्दा बढी राष्ट्रहरूमा तीन महिना अघि गरिएको प्रक्षेपणको तुलनामा कमजोर आर्थिक प्रदर्शन देखिने सम्भावना छ।
विश्व बैंकका मुख्य अर्थशास्त्री इन्दरमिट गिलले यसलाई स्पष्ट शब्दमा व्यक्त गरेका छन्: “युद्धले विश्व अर्थतन्त्रलाई लहरै धक्का दिइरहेको छ— पहिले ऊर्जाको उच्च मूल्यमार्फत, त्यसपछि खाद्यान्नको मूल्यमार्फत र अन्तमा उच्च मुद्रास्फीतिमार्फत, जसले ब्याजदर बढाउनेछ र ऋणलाई अझ महँगो बनाउनेछ।” उनले थपे: “युद्ध भनेको उल्टो दिशामा गएको विकास हो।”
प्रतिवेदनले एउटा कुरा प्रष्ट पारेको छ कि यदि द्वन्द्व छिट्टै साम्य भयो भने पनि यसले सिर्जना गरेको मुद्रास्फीतिको दबाब सजिलै हट्ने छैन। बैंकको आफ्नै विश्लेषणले देखाउँछ कि भू-राजनीतिक कारणले तेलमा आउने धक्काको प्रभाव ग्यास र मल बजारमा एक वर्षसम्मको ढिलाइपछि मात्र देखिन्छ। सायद हर्मुज जलडमरूको बारेमा समाचारमा सुन्न छोडिएको लामो समयपछिसम्म पनि विश्वले त्यहाँ घटेको घटनाको मूल्य चुकाइरहनुपर्ने हुन सक्छ।
